Πολιτικές Χρήσεις του Σώματος στο Δημόσιο Χώρο: Η περίπτωση του GayPride

του Λάζαρου Τεντόμα (Δρ Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, εκπαιδευτικός)
(από το τεύχος 4 του "lgbt-Κόκκινο", Ιούνιος 2015)

Είναι γνωστό ότι έχει ασκηθεί κριτική για τις παρελάσεις κάθε λογής (στρατιωτικές, μαθητικές, υπερηφάνειας ή οίκτου-διαλέγετε και παίρνετε-, παρελάσεις βροχοποιών, λιτανείες κ.ά.). Η συνισταμένη της κριτικής βασίζεται στο ότι, σε κάθε περίπτωση, προβάλλονται συγκεκριμένες όψεις του ανθρώπινου σώματος, ενώ παραλείπονται ένα σωρό άλλες, με αποτέλεσμα να αναπαράγονται τα στερεότυπα για το πώς αναμένεται η θέαση των σωμάτων στο δημόσιο χώρο. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τις διαφημίσεις. Για παράδειγμα οι περισσότερες διαφημίσεις στον χώρο της αναπηρίας τονίζουν συγκεκριμένα σημεία του σώματος (κομμένα χέρια ή πόδια κ.λπ.), όπως ακριβώς και στην πορνογραφία ο φακός στέκεται σε συγκεκριμένα σημεία του σώματος (γεννητικά όργανα, στήθος κ.λπ.). Με αυτόν τον τρόπο το κοινό μαθαίνει να αντιλαμβάνεται το σώμα ως συγκεκριμένη εννοιολογική κατηγορία συνδεδεμένη γραμμικά με προσχηματισμένες επιθυμίες, διαθέσεις και συναισθήματα. Η σεξουαλική επιθυμία ή η λύπηση για το σώμα προκαθορίζονται από επιβαλλόμενους δυϊσμούς: Φυσικό-φυσιολογικό/ανώμαλο, υγιές/άρρωστο, αρτιμελές/ανάπηρο, ανδρικό/ γυναικείο, επιθυμητό/απεχθές, κρυφό/ορατό, συνηθισμένο/ασυνήθιστο.

Πρόκειται δηλαδή για προσχεδιασμένες επιτελέσεις, οι οποίες συμπυκνώνουν τις κυρίαρχες κάθε φορά αντιλήψεις για το πώς γίνεται αποδεκτή-επιθυμητή ή ανεπιθύμητη η δημόσια εικόνα ενός ενιαίου “ολοκληρωμένου” ή “ανολοκλήρωτου” σώματος, το οποίο κάθε φορά θα παρουσιάσουμε ηγεμονικά ή εναλλακτικά, φυσικοποιημένο, λες και τα στοιχεία του προέρχονται απευθείας από το “μαγικό κόσμο της φύσης” που ως “ανώτερη” δύναμη λαμβάνει υπόψη της τις εξουσιαστικές κοινωνικές συνθήκες ως κάτι αναμενόμενο. Με αυτόν τον τρόπο το πολιτικό υποτάσσεται στα κανονιστικά σχήματα περιγράφοντάς τα ως έχουν σαν “ανανεώσεις” της αρχαιολογίας της αισθησιακότητας, μιας παγωμένης εικόνας, σαν στιγμιότυπα που θυμίζουν μνήμες από την “φυσικά” επιβαλλόμενη αισθητική που εναντιώνεται με περηφάνια.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι πώς το gaypride συνομιλεί με τα διαφορετικά σώματα και τι φανερώνει ή αποκρύπτει σε αυτήν την γιορτή περηφάνιας, όπως ονομάζεται. Ασκεί κριτική στην ηγεμονία του ετεροκανονικού-”ολοκληρωμένου” σώματος ώστε να προχωρά σε άλλου είδους κριτική συμπεριλαμβάνοντας κάθε τύπο βιοσημείωσης; Εντοπίζει την επιβολή συγκεκριμένων κανονιστικών προτύπων και κατηγοριοποιήσεων, όπως αυτή του «ικανού σώματος» που έχει επηρεάσει ένα μεγάλο μέρος της ΛΟΑΤ κοινότητας; Με άλλα λόγια, παίζει με τις εικόνες και τους αντικατοπτρισμούς τους;

Ερωτήματα που για να απαντηθούν προϋποθέτουν τη συνειδητοποίηση του στημένου σκηνικού της παρέλασης. Άρματα με μυώδεις νεαρούς πρωτοστατούν στην κεφαλή της παρέλασης. Τα άρματα είναι «ευγενική χορηγία» πολυεθνικών εταιρειών που «περήφανα» στηρίζουν τα δικαιώματα των ΛΟΑΤ. Βεβαίως η παρέλαση δεν είναι μόνο αυτό. Τι είναι όμως αυτό που μένει ως εικόνα στους διάφορους περίεργους ή φιλικούς προς τη ΛΟΑΤ κοινότητα ανθρώπους; Όλη η γιορτή, θα απαντούσε ένας καλόπιστος αναγνώστης. Μάλλον οι σπόνσορες και τα μυώδη αγόρια θα απαντούσε ένας «αντιδραστικός». Δεν νομίζουμε ότι μένει μόνο το ένα ή μόνο το άλλο, μα και κάτι παραπάνω από το άθροισμα των μελών της παρέλασης. Είναι αυτό που δεν αποτελεί μέρος της θέασης, αλλά για άλλη μια φορά μένει απόκρυφο και δεν βγαίνει στην επιφάνεια,όχι γιατί σεβόμαστε την ιδιωτικότητα. Και από την άλλη υπάρχουμε κι όλοι εμείς που νιώθουμε ότι τα προσωπικά μας συναισθήματα δεν καταφέρνουν να γίνουν δημόσια και εν τέλει ορατά∙ που οι ζωές μας εξακολουθούν να παραμένουν αθέατες όψεις του κοινωνικού και του συλλογικού στο βωμό των εντυπώσεων μιας διαφορετικότητας που κατασκευάζεται, μιας γιορτής που δεν λέει με περηφάνια ότι ΛΟΑΤ είμαστε όλοι εμείς, στη δουλειά, την ανεργία, τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τις γειτονιές, τις πόλεις και στα χωριά μας.

Ο δημόσιος χώρος δεν είναι μόνο η παρέλαση και μεταξύ άλλων κάποια στιγμιότυπα, όπως η επιφανειακή εμβληματικού τύπου ομάδωση ΛΟΑΤ-ΑμεΑ που χωρίς κανένα πολιτικό πρόσημο, «κατακτά» τη θέση-περίπτερό της στο gaypride, προσθέτοντας ακόμα μια κατασκευασμένη κατηγοριοποίηση στο ήδη βεβαρημένο από κατηγοριοποιήσεις-ταξινομήσεις ΛΟΑΤ χώρο. Δημόσιος χώρος είναι η συνεχής και σκληρή διαπραγμάτευση δικαιωμάτων, η κατάκτηση των οποίων θα καλυτερεύσει τις ζωές μας, με ή χωρίς τους μυώδεις νεαρούς, με ή χωρίς το φανταιζί των χρωμάτων της φωσφοριζέ διαφορετικότητας που υπάγονται στις επιταγές των πολυεθνικών και των «έντιμων συμβιβασμών». Εδώ αναρωτιόμαστε αν θα μπορούσε να προκύπτει η διαφορετικότητα ως αποτέλεσμα της άσκησης κριτικής, όχι στο επίπεδο της περιγραφικής λογικής, μιας δηλαδή επιφανειακής αποτύπωσης του τι είναι δημόσιος χώρος, αλλά γιατί και για ποιους/ες είναι ο δημόσιος χώρος. Το να τοποθετείται ένα προσβάσιμο περίπτερο στη καρδιά της γιορτής του «ικανού» σώματος, σε καμία περίπτωση δεν είναι ένα βήμα ορατότητας των διαφορετικών σωμάτων, αλλά υπονοεί την προσβασιμότητα ως ένα νέο κριτήριο κατηγοριοποίησης, πολλώ δε μάλλον αν αναλογιστούμε ότι η προσβασιμότητα χρησιμοποιείται αποσπασματικά και με ένα γελοίο πολλές φορές τρόπο που όλοι και όλες γνωρίζουμε ότι παραμένει μόνο στα συγκεκριμένα όρια και τα οριοθετημένα τετραγωνικά του περιπτέρου. Για άλλη μια φορά επικράτησε η τομεακή λογική, η οποία επιβλήθηκε ως απαραίτητη προϋπόθεση συμμετοχής, αλλά όπως είδαμε φέτος, δημιούργησε τεχνητή κρίση αποκλεισμού που οδήγησε τα διεμφυλικά άτομα εκτός Pride.

Γιατί οι κοινωνίες ναι μεν οφείλουν να μπερδεύουν τα πάντα, αλλά από την άλλη και να αναγνωρίζουν ποια εί- ναι τα κυρίαρχα πρότυπα θέασης που επιβάλλονται με φανερούς ή υπόγειους τρόπους. Πώς κατευθύνεται η εκ νέου κατασκευή της διαφορετικότητας μέσα σε ένα απολιτίκ κενό και πώς σχεδιάζονται τα σκηνικά στο πλαίσιο μιας καπιταλιστικής λογικής η οποία τα χρησιμοποιεί ως άλλοθι, όχι γιατί αποδέχεται τη πρόσμιξη, αλλά διότι με αυτού του τύπου την τακτική ύπουλα και άδηλα υπονοεί ότι την ελέγχει.

To gaypride δεν είναι γιορτή, είναι μια ευκαιρία για τα κοινωνικά κινήματα να αναδείξουν ότι υπάρχουν αμέτρητες σωματικές πραγματικότητες, τόσες που κανένας δυϊσμός δεν μπορεί να αποτυπώσει. Είναι μια αφορμή για να ξεδιπλωθεί για ακόμη μια φορά το μπερδεμένο κουβάρι του κοινωνικού ιστού, να συνομιλήσουν με ίσους όρους οι συλλογικότητες για τα προβλήματα που μας απασχολούν όλες και όλους. Είναι αυτό που ονομάζουμε πολιτικές χρήσεις του σώματος στο δημόσιο χώρο και όχι πολιτικές επιβολής του ενός και μοναδικού σώματος που σποδέχεται τις επιβαλλόμενες κατηγοριοποιήσεις του χωρίς εντέλει να τις συμπεριλαμβάνει. Γιατί η έννοια της ένταξης προηγείται ιστορικά της συμπερίληψης κάτι το οποίο δεν γίνεται σαφές. Γιατί η ένταξη βασίζεται στη κατηγοριοποίηση/διάκριση των ομάδων για να τις “εντάξει”, ενώ η συμπερίληψη βασίζεται στην άνευ όρων αποδοχή τους και στην αναγνώριση της ρευστότητας των κριτηρίων ταξινόμησης τα οποία εγκαλεί.

Τα αναφέρουμε αυτά για να επισημάνουμε το έλλειμμα της ανάδειξης θεμάτων πέρα από αυτά που η τρέχουσα περιγραφική λογική εννοεί. Ένα gaypride το οποίο θα έπρεπε να έχει σαφείς πολιτικούς στόχους υπεράσπισης δικαιωμάτων, ανοιχτό στο κοινό με στρογγυλές τράπεζες, εισηγήσεις, τοποθετήσεις και ενεργή συμμετοχή σε έναν διαρκή προβληματισμό για τα αιτήματα που μας ενώνουν στις διαφορετικές κατά τα άλλα ζωές μας, στα διαφορετικά σώματα, συναισθήματα και όνειρά μας.